Κρητική μουσική και χορός: τι θα ακούσετε

Η λύρα, η φωνή της Κρήτης

Η κρητική λύρα είναι ένα αχλαδόσχημο έγχορδο όργανο με δοξάρι και τρεις χορδές. Ο παίκτης την κρατά όρθια στην αγκαλιά του, σαν μικρή βιόλα, και πιέζει τις χορδές με τα νύχια του αριστερού χεριού αντί να τις πατά σε ταστιέρα. Αυτό της δίνει διαφορετικό ηχόχρωμα από το βιολί. Η λύρα είναι το όργανο που συνδέεται περισσότερο με την κρητική παραδοσιακή μουσική και θεωρείται η πιο δημοφιλής σωζόμενη μορφή της μεσαιωνικής βυζαντινής λύρας, προγόνου των περισσότερων ευρωπαϊκών εγχόρδων με δοξάρι. Σε μια κρητική βραδιά είναι το όργανο που κρατά τον σκοπό ενώ οι χορευτές κινούνται. Οι λύρες βγαίνουν σε περισσότερα από ένα μεγέθη: μια μικρή για χορευτική μουσική και μια μεγαλύτερη, με πιο δυνατή φωνή, για συνοδεία τραγουδιών.

Το λαούτο από κάτω

Το λαούτο είναι ένα έγχορδο με μακρύ μπράτσο και τάστα, με τέσσερις διπλές χορδές, που παίζεται με μακριά πένα. Μοιάζει με ούτι, αλλά οι ατσάλινες χορδές και το μακρύτερο μπράτσο του το κάνουν πιο λαμπερό, ενώ τα τάστα του μπορούν να μετακινηθούν για να ταιριάζουν με τους τρόπους της ελληνικής παραδοσιακής μουσικής. Στην Κρήτη το μεγαλύτερο κρητικό λαούτο είναι το συνηθισμένο. Ο ρόλος του είναι συνοδευτικός: στον πεντοζάλη, η κύρια μελωδία παίζεται στη λύρα ή στο βιολί ενώ το λαούτο παίζει με πιο κρουστικό, ρυθμικό τρόπο. Λύρα, βιολί και λαούτο είναι τα όργανα που κυριαρχούν στην κρητική μουσική, οπότε να περιμένετε αυτόν τον ήχο όλη τη βραδιά. Το μαντολίνο, το ούτι και η κιθάρα είναι επίσης κοινά στην κρητική μουσική, γι' αυτό μια ομάδα στη σκηνή μπορεί να φαίνεται μεγαλύτερη από μια λύρα και ένα λαούτο μόνο.

Από πού προέρχεται ο ήχος

Η πρώτη καταγεγραμμένη αναφορά σε λύρα χρονολογείται από τον 9ο αιώνα, όταν ένας Πέρσης γεωγράφος την κατέγραψε ως τυπικό βυζαντινό όργανο. Οι επόμενοι αιώνες βενετικής κυριαρχίας έφεραν το βιολί και την επιρροή του στα κρητικά κουρδίσματα και το ρεπερτόριο, και στις αρχές του 20ού αιώνα η σύγχρονη λύρα είχε διαμορφωθεί από μια μικρή παλαιότερη λύρα και το βιολί. Η κρητική μουσική είναι στενά δεμένη με τον χορό: οι συνηθισμένες μορφές της αντιστοιχούν σε χορούς όπως ο συρτός, ο πεντοζάλης, ο σιγανός, ο πηδηχτός και η σούστα. Γι' αυτό μια μόνο μελωδία σε λύρα σε μια βραδιά στο χωριό μπορεί να σηκώσει όλο το μαγαζί στο πόδι. Η παράδοση έχει στρώματα: η βυζαντινή λύρα ήρθε πρώτη, και αιώνες βενετικής κυριαρχίας άφησαν πάνω της το σημάδι του βιολιού.

Πεντοζάλης, ο χορός με τα πηδήματα

Ο πεντοζάλης είναι ο χαρακτηριστικός παραδοσιακός χορός της Κρήτης. Το όνομά του σημαίνει πέντε βήματα, αν και ο χορός έχει δέκα συνολικά, και είναι ένας ζωηρός χορός με ψηλά πηδήματα που ξεκινά με μέτριο ή γρήγορο ρυθμό και επιταχύνει. Οι χορευτές κρατούν ο ένας τον άλλο από τους ώμους σε έναν ατελή κύκλο. Ο πρώτος χορευτής αυτοσχεδιάζει, ενώ ο δεύτερος στέκεται σταθερός για να δώσει μια σταθερή βάση, και μετά ο πρώτος χορευτής πηγαίνει στο τέλος της σειράς. Τον χορεύουν και άνδρες και γυναίκες, αν και τα βήματα των γυναικών ήταν παραδοσιακά πιο συγκρατημένα, επειδή ένα μακρύ φόρεμα δεν επιτρέπει ψηλά πηδήματα. Περιγράφεται ως πολεμικός χορός, και ο τρόπος με τον οποίο ο πρώτος χορευτής παραχωρεί τη θέση του στη σειρά θεωρείται ότι αντηχεί την ιεραρχία στη μάχη.

Συρτός και καλαματιανός, οι χοροί στους οποίους μπορείτε να συμμετάσχετε

Ο συρτός είναι ένας χορός σε γραμμή ή κύκλο όπου οι χορευτές πιάνονται χέρι-χέρι πίσω από έναν αρχηγό, ο οποίος κατά καιρούς αποσπάται για να αυτοσχεδιάσει. Στην Κρήτη είναι σε ρυθμό 4/4 και συνήθως παίζεται με μια γρήγορη μελωδία λύρας. Ο συγγενής του, ο καλαματιανός, χρησιμοποιεί τα ίδια βήματα σε ρυθμό 7/8, σε αργό, γρήγορο, γρήγορο ρυθμό, και είναι από τους πιο δημοφιλείς χορούς σε όλη την Ελλάδα και την Κύπρο, που τον βλέπει κανείς σε γάμους και θρησκευτικές γιορτές. Επειδή οι χορευτές κρατούν τα χέρια σε γραμμή, ένας νεοφερμένος μπορεί να πάρει θέση στο τέλος και να ακολουθήσει τα βήματα μπροστά. Σε ορισμένους συρτούς, ο δεύτερος χορευτής στηρίζει τον αρχηγό με ένα στριμμένο μαντήλι κατά τη διάρκεια των αυτοσχεδιαστικών στροφών.

Διαβάστε στη συνέχεια: Τι να φορέσετε και τι να πάρετε μαζί σας σε μια κρητική βραδιά

Σιρτάκι, ο χορός του κινηματογράφου

Πολλοί επισκέπτες γνωρίζουν ήδη έναν ελληνικό χορό, το σιρτάκι, και δεν είναι παράδοση χωριού. Δημιουργήθηκε για την ταινία του 1964 «Ζορμπάς ο Έλληνας», σε μουσική του Μίκη Θεοδωράκη, και συνδυάζει τον συρτό, του οποίου το όνομα προέρχεται από ένα στυλ με σύρσιμο, με τους αργούς και γρήγορους ρυθμούς του χασάπικου, ένα αμάλγαμα τριών χορευτικών στυλ συνολικά. Το όνομά του υποδηλώνει μια παραδοσιακή κρητική ρίζα, αλλά ο χορός δημιουργήθηκε για την ταινία και δεν παραδόθηκε από γενιά σε γενιά. Αν ένα σιρτάκι εμφανιστεί στη βραδιά σας, απολαύστε το ως τον χορό που έμαθε ο κόσμος από τον κινηματογράφο, και προσέξτε για τον πεντοζάλη και τον συρτό ως τους αυθεντικούς χορούς του νησιού.

Το ταξίμι και η μορφή μιας μελωδίας

Πριν ξεκινήσει ένα χορευτικό τραγούδι, ένας Κρητικός μουσικός μπορεί να ανοίξει με ένα ταξίμι, ένα ρυθμικά ελεύθερο, αυτοσχεδιαστικό οργανικό σόλο που προηγείται του τραγουδιού. Μετά έρχεται ο ρυθμός και οι χορευτές κινούνται. Η παράδοση θέλει δύο μελωδίες από τα Χανιά, τον Πρώτο και τον Δεύτερο Χανιώτικο, να είναι τα αρχέτυπα όλων των άλλων κρητικών συρτών, γι' αυτό ακόμη και νέες μελωδίες συχνά αντηχούν παλιές. Οι παλαιότερες λύρες κρατούν μια χορδή ως ισοκράτη, οπότε ακούστε για μια σταθερή νότα κάτω από τη μελωδία.

Μαντινάδες, ποίηση που τραγουδιέται αντιφωνικά

Η μαντινάδα είναι ένα ομοιοκατάληκτο δίστιχο δεκαπέντε συλλαβών, συχνά αυτοσχεδιασμένο επιτόπου κατά τη διάρκεια χορευτικής μουσικής, και συνήθως για τον έρωτα ή το καλοπροαίρετο πείραγμα. Κάθε στίχος χωρίζεται σε δύο μισά, των οκτώ και επτά συλλαβών. Στην Κρήτη οι μαντινάδες εκτελούνται με τη λύρα και το λαούτο. Είναι συχνά αντιφωνικές: ένας στίχος προκαλεί μια απάντηση, που προκαλεί μια άλλη, έτσι οι τραγουδιστές μπορούν να ανταλλάσσουν στίχους σαν συνομιλία. Δίστιχα από το κρητικό αναγεννησιακό έμμετρο έπος «Ερωτόκριτος» έχουν επίσης χρησιμοποιηθεί ως μαντινάδες. Μπορεί να μην πιάσετε τα λόγια, αλλά θα ακούσετε πότε ένας στίχος «κεντάει», γιατί το δωμάτιο αντιδρά πριν προχωρήσει η μουσική. Η μορφή έγινε δημοφιλής στα τέλη του 14ου αιώνα.

Η φορεσιά και γιατί η βράκα έχει σημασία

Η ανδρική ενδυμασία της Κρήτης περιλαμβάνει τη μαύρη βράκα, ένα παντελόνι σφιχτό στη μέση και τους μηρούς και φαρδύ γύρω από τους γοφούς. Αυτή η γραμμή επιτρέπει ακροβατικούς χορούς, γι' αυτό ταιριάζει στα πηδήματα του πεντοζάλη. Το γυναικείο ένδυμα ήταν παραδοσιακά ένα μακρύ φόρεμα, που οδηγούσε τα βήματα σε πιο συγκρατημένες κινήσεις. Σε μια βραδιά στο χωριό, τα κοστούμια αποτελούν μέρος του θεάματος και είναι ένας γρήγορος τρόπος να διαβάσεις τον χορό: τα τολμηρά πηδήματα ανήκουν στη βράκα, τα προσεκτικά βήματα στο μακρύ φόρεμα.

Για όσους ακούν για πρώτη φορά

Δεν χρειάζεται να ξέρετε τους χορούς για να απολαύσετε τη βραδιά. Παρατηρήστε τον επικεφαλής της σειράς, που αυτοσχεδιάζει και δίνει τον τόνο τόσο στον πεντοζάλη όσο και στον συρτό. Πιάστε το χέρι του διπλανού σας, ακολουθήστε τα βήματα μπροστά σας και αφήστε τα να επαναλαμβάνονται μέχρι να σας φανούν φυσικά. Αν προτιμάτε να ακούτε παρά να χορεύετε, παρακολουθήστε τον λυράρη: ο σολίστας συχνά κατευθύνει τη ροή του χορού, αυτοσχεδιάζοντας για να δώσει το σύνθημα στον πρώτο χορευτή και επιστρέφοντας μετά στο κύριο σκοπό. Όπως και να 'χει, η μουσική είναι το κομμάτι που αξίζει την προσοχή σας, και όσο περισσότερο ακούτε, τόσο περισσότερο βγάζουν νόημα οι χοροί. Φέρτε πρώτα αυτιά και μετά πόδια.

Σε ποιους δεν απευθύνεται

Μια κρητική βραδιά είναι ένα θέαμα για επισκέπτες, γι' αυτό παρουσιάζει την παράδοση σε μια στιλβωμένη, φιλική προς το κοινό μορφή. Αν θέλετε τη μουσική με τους δικούς της όρους, σε μια ήσυχη αίθουσα, αυτή δεν είναι εκείνη η βραδιά. Ο δήμος του Ηρακλείου σημειώνει ότι οι καλοκαιρινές εκδηλώσεις του περιλαμβάνουν παραδοσιακή κρητική μουσική μαζί με μοντέρνα μουσική, χορό και θέατρο, οπότε εκεί μπορείτε να αναζητήσετε ένα διαφορετικό πλαίσιο. Αν δεν σας αρέσει ο ενισχυμένος ήχος, μια μεγάλη αίθουσα ή το να σας καλούν να χορέψετε, επιλέξτε έναν πιο ήσυχο τρόπο να γνωρίσετε τη λύρα. Ένα μουσείο λαϊκών οργάνων, όπως αυτό στην Αθήνα που φιλοξενεί κρητικές λύρες, είναι μια άλλη, πιο απαλή διαδρομή προς το όργανο.