Kretenzische muziek en dans: wat u zult horen

De lyra, de stem van Kreta

De Kretenzer lyra is een peervormig strijkinstrument met drie snaren. De speler houdt hem rechtop op de schoot, als een kleine vedel, en stopt de snaren met de nagels van de linkerhand in plaats van ze tegen een toets te drukken. Daardoor klinkt hij anders dan een viool. De lyra is het instrument dat het nauwst verbonden is met de Kretenzer dorpsmuziek en geldt als de populairste overlevende vorm van de middeleeuwse Byzantijnse lyra, een voorouder van de meeste Europese strijkinstrumenten. Tijdens een Kretenzer avond is het het instrument dat de melodie draagt terwijl de dansers bewegen. Lyra's bestaan in meer dan één maat: een kleine voor dansmuziek en een grotere, krachtiger klinkende voor het begeleiden van liederen.

De laouto eronder

De laouto is een langhalsluit met frets en vier dubbele snaren, bespeeld met een lange plectrum. Hij lijkt op een oud, maar zijn stalen snaren en langere hals maken hem helderder, en zijn frets kunnen worden verplaatst om aan te sluiten bij de modi van de Griekse traditionele muziek. Op Kreta is de grotere Kretenzer laouto de gebruikelijke. Zijn taak is begeleiding: in de pentozali wordt de hoofdmelodie op de lyra of viool gespeeld, terwijl de laouto op een meer percussieve, ritmische manier speelt. Lyra, viool en laouto zijn de instrumenten die de boventoon voeren in de Kretenzer muziek, dus verwacht die klank de hele avond. De mandoline, oud en gitaar komen ook veel voor in de Kretenzer muziek, waardoor een podiumgroep groter kan lijken dan alleen een lyra en een laouto.

Waar de klank vandaan komt

De eerste opgetekende verwijzing naar een lyra dateert uit de 9e eeuw, toen een Perzische geograaf hem vermeldde als een typisch Byzantijns instrument. Latere eeuwen van Venetiaans bewind brachten de viool en haar invloed op Kretenzer stemmingen en repertoire, en tegen het begin van de 20e eeuw was de moderne lyra gevormd uit een kleine oudere lyra en de viool. Kretenzer muziek is nauw verbonden met dans: de gangbare vormen sluiten aan bij dansen zoals de syrtos, pentozali, siganos, pidikhtos en sousta. Daarom kan één melodie op een lyra tijdens een dorpsavond een hele zaal doen opstaan. De traditie is gelaagd: de Byzantijnse lyra kwam eerst, en eeuwen van Venetiaans bewind lieten het stempel van de viool achter.

Pentozali, de springdans

De pentozali is de kenmerkende volksdans van Kreta. De naam betekent vijf stappen, hoewel de dans er in totaal tien heeft, en het is een krachtige, hoogspringende dans die begint in een matig of snel tempo en dan versnelt. De dansers houden elkaar bij de schouders vast in een onvolledige kring. De eerste danser improviseert, terwijl de tweede stram blijft staan om een stabiele basis te geven, en dan schuift de eerste danser achteraan in de rij. Zowel mannen als vrouwen dansen hem, hoewel de passen van de vrouwen traditioneel ingetogener waren, omdat een lange jurk geen hoge sprongen toelaat. Hij wordt beschreven als een oorlogsdans, en de manier waarop de eerste danser zijn plaats in de rij afstaat, weerspiegelt naar verluidt de bevelstructuur in de strijd.

Syrtos en kalamatianos, de dansen waar u aan kunt meedoen

De syrtos is een rij- of kringdans waarbij de dansers de handen vasthouden achter een leider, die zich nu en dan losmaakt om te improviseren. Op Kreta staat hij in 4/4 maat en wordt hij doorgaans gespeeld op een opgewekte lier-melodie. Zijn verwant, de kalamatianos, gebruikt dezelfde passen in 7/8 maat, in een langzaam, snel, snel ritme, en is een van de populairste dansen in heel Griekenland en Cyprus, te zien op bruiloften en religieuze feesten. Omdat de dansers elkaar bij de hand houden in een rij, kan een nieuwkomer achteraan aansluiten en de voeten voor zich volgen. Bij sommige syrtos houdt de tweede danser de leider vast met een gedraaide zakdoek tijdens de geïmproviseerde draaien.

Lees verder: Wat te dragen en mee te nemen naar een Kretenzische avond

Sirtaki, de dans uit de film

Veel bezoekers kennen al één Griekse dans, de sirtaki, en het is geen dorpsgebruik. Hij werd bedacht voor de film Zorba de Griek uit 1964, op muziek van Mikis Theodorakis, en vermengt de syrtos, wiens naam van een sleepstijl komt, met de langzame en snelle ritmes van de hasapiko, een samensmelting van in totaal drie dansstijlen. De naam suggereert een traditionele Kretenzische oorsprong, maar de dans werd voor de film gecreëerd in plaats van doorgegeven. Als er op uw avond een sirtaki opduikt, geniet er dan van als de dans die de wereld uit de cinema leerde, en let op de pentozali en de syrtos als de dansen van het eiland zelf.

De taximi en de vorm van een deuntje

Voordat een danslied begint, opent een Kretenzische speler soms met een taximi, een ritmisch vrije, geïmproviseerde instrumentale solo die aan het lied voorafgaat. Dan komt het ritme op gang en bewegen de dansers. De traditie wil dat twee melodieën uit Chania, de Protos en de Deuteros Chaniotikos, de archetypen zijn van alle andere Kretenzische syrtoi, zodat zelfs nieuwe deuntjes vaak oude weerspiegelen. Oudere lieren houden één snaar als drone, dus luister naar een gestage toon onder de melodie.

Mantinades, poëzie die heen en weer wordt gezongen

Een mantinada is een rijmend couplet van vijftien lettergrepen, vaak ter plekke geïmproviseerd tijdens dansmuziek, en meestal over liefde of milde spot. Elke regel valt uiteen in twee helften, van acht en zeven lettergrepen. Op Kreta worden mantinades uitgevoerd op de lier en de laouto. Ze zijn vaak antifonaal: het ene vers lokt een antwoord uit, dat weer een volgend antwoord uitlokt, zodat zangers regels kunnen uitwisselen als in een gesprek. Coupletten uit het Kretenzische renaissance-epos Erotokritos zijn ook als mantinades gebruikt. Misschien verstaat u de woorden niet, maar u hoort wanneer een regel aankomt, want de zaal reageert voordat de muziek verdergaat. De vorm werd populair aan het einde van de 14e eeuw.

Kostuum en waarom de vraka ertoe doet

Kretense herenkleding omvat de zwarte vraka, een broek die strak zit bij het middel en de dijen en los en wijd valt rond de heupen. Die snit maakt acrobatisch dansen mogelijk, en daarom past hij bij de sprongen van de pentozali. De vrouwenkleding was traditioneel een lange jurk, die hun passen richting het ingetogener bewoog. Op een dorpsavond maken de kostuums deel uit van de show, en ze zijn een snelle manier om de dans te lezen: de gedurfde sprongen horen bij de vraka, de behoedzame passen bij de lange jurk.

Als je voor het eerst luistert

Je hoeft de dansen niet te kennen om van de avond te genieten. Let op de leider van de rij, die improviseert en de toon zet in zowel de pentozali als de syrtos. Pak de hand van degene naast je, volg de voeten voor je en laat de passen zich herhalen tot ze natuurlijk aanvoelen. Als je liever luistert dan danst, let dan op de lyrspeler: de solist stuurt vaak de flow van de dans, improviseert om de voorste danser aan te geven en keert dan terug naar de hoofdmelodie. Hoe dan ook, de muziek is het deel dat het waard is om op te letten, en hoe meer je luistert, hoe meer de dansen logisch worden. Neem je oren mee eerst en je voeten daarna.

Voor wie dit niet is

Een Kretenzische avond is een show voor bezoekers, dus presenteert de traditie in een gepolijste, publieksvriendelijke vorm. Als je de muziek op haar eigen voorwaarden wilt, in een rustige zaal, dan is dit niet die avond. De gemeente Heraklion vermeldt dat haar zomerevenementen traditionele Kretenzische muziek bevatten naast moderne muziek, dans en theater, dus zoek daar een andere setting. Als je niet houdt van versterkt geluid, een grote ruimte of de uitnodiging om te dansen, kies dan een rustigere manier om de lyra te ontmoeten. Een museum voor volksinstrumenten, zoals dat in Athene met Kretenzische lyra's, is een andere zachtere route naar het instrument.