Kreteńska muzyka i taniec: czego będziesz słuchać

Lyra, głos Krety

Lyra kreteńska to gruszkowaty instrument smyczkowy z trzema strunami. Muzyk trzyma ją pionowo na kolanach, niczym niewielką violę, i skraca struny paznokciami lewej dłoni, zamiast dociskać je do podstrunnicy. Dzięki temu jej brzmienie różni się od skrzypcowego. Lyra to instrument najściślej związany z kreteńską muzyką wiejską i uznawany za najpopularniejszą zachowaną formę średniowiecznej lyry bizantyjskiej, przodka większości europejskich instrumentów smyczkowych. Podczas kreteńskiej nocy to właśnie ten instrument prowadzi melodię, a tancerze ruszają w rytm. Lyry występują w więcej niż jednym rozmiarze: mniejsza służy do muzyki tanecznej, a większa, o mocniejszym głosie, towarzyszy pieśniom.

Laouto u dołu

Laouto to lutnia o długiej szyjce z progami i czterema podwójnymi strunami, na której gra się długim plektronem. Wyglądem przypomina oud, ale stalowe struny i dłuższa szyjka nadają mu jaśniejsze brzmienie, a progi można przesuwać, by dopasować je do skal greckiej muzyki tradycyjnej. Na Krecie zwykle spotyka się większe laouto kreteńskie. Jego zadaniem jest akompaniament: w pentozali główną melodię gra lyra lub skrzypce, a laouto prowadzi partię bardziej perkusyjną, rytmiczną. Lyra, skrzypce i laouto to instrumenty dominujące w muzyce kreteńskiej, więc tego brzmienia można się spodziewać przez cały wieczór. Mandolina, oud i gitara również są częste w muzyce kreteńskiej, dlatego zespół na scenie może wyglądać na liczniejszy niż tylko lyra i laouto.

Skąd płynie dźwięk

Pierwsza odnotowana wzmianka o lyrze pochodzi z IX wieku, gdy perski geograf wymienił ją jako typowy instrument bizantyjski. Późniejsze stulecia panowania weneckiego przyniosły skrzypce i ich wpływ na kreteńskie stroje oraz repertuar, a na początku XX wieku nowoczesna lyra ukształtowała się z niewielkiej starszej lyry i skrzypiec. Muzyka kreteńska jest ściśle związana z tańcem: jej typowe formy odpowiadają tańcom takim jak syrtos, pentozali, siganos, pidikhtos i sousta. Dlatego jedna melodia na lyrze podczas wiejskiej nocy potrafi poderwać całą salę. Ta tradycja ma wiele warstw: najpierw była lyra bizantyjska, a stulecia panowania weneckiego odcisnęły na niej piętno skrzypiec.

Pentozali, taniec w podskokach

Pentozali to znak firmowy tańca ludowego Krety. Jego nazwa oznacza pięć kroków, choć taniec ma ich w sumie dziesięć, i jest to żywiołowy taniec z wysokimi podskokami, który zaczyna się w umiarkowanym lub szybkim tempie i przyspiesza. Tancerze trzymają się za ramiona w niedomkniętym kręgu. Pierwszy tancerz improwizuje, podczas gdy drugi stoi sztywno, dając stabilną podstawę, a następnie pierwszy tancerz przechodzi na koniec szeregu. Tańczą go zarówno mężczyźni, jak i kobiety, choć kroki kobiet były tradycyjnie bardziej powściągliwe, ponieważ długa suknia nie pozwala na wysokie podskoki. Opisuje się go jako taniec wojenny, a sposób, w jaki pierwszy tancerz ustępuje swojego miejsca w szeregu, uważa się za echo hierarchii dowodzenia w bitwie.

Syrtos i kalamatianos — tańce, do których możesz dołączyć

Syrtos to taniec w linii lub w kręgu, w którym tancerze łączą ręce za prowadzącym, który od czasu do czasu odłącza się, by improwizować. Na Krecie jest w metrum 4/4 i zwykle grany do żywej melodii liry. Jego krewny, kalamatianos, wykorzystuje te same kroki w metrum 7/8, w rytmie wolno, szybko, szybko, i należy do najpopularniejszych tańców w całej Grecji i na Cyprze, obecny na weselach i świętach religijnych. Ponieważ tancerze trzymają się za ręce w linii, nowicjusz może zająć miejsce na końcu i naśladować stopy przed sobą. W niektórych syrtosach drugi tancerz stabilizuje prowadzącego skręconą chustką podczas improwizowanych obrotów.

Czytaj dalej: Co ubrać i zabrać na kreteński wieczór

Sirtaki — taniec filmowy

Wielu odwiedzających zna już jeden grecki taniec — sirtaki — i nie jest to bynajmniej tradycja wiejska. Został wymyślony do filmu „Grek Zorba" z 1964 roku, do muzyki Mikisa Theodorakisa, i łączy syrtos, którego nazwa pochodzi od stylu przeciąganego, z wolnymi i szybkimi rytmami hasapiko — mieszanką trzech stylów tańca. Jego nazwa sugeruje tradycyjne kreteńskie korzenie, ale taniec powstał na potrzeby filmu, a nie został przekazany z pokolenia na pokolenie. Jeśli sirtaki pojawi się podczas twojego wieczoru, ciesz się nim jako tańcem, którego świat nauczył się z kina, a wypatruj pentozali i syrtosu jako tańców rodem z wyspy.

Taximi i kształt melodii

Zanim rozpocznie się taniec-śpiew, kreteński muzyk może otworzyć taximi — rytmicznie swobodnym, improwizowanym solem instrumentalnym, które poprzedza pieśń. Potem nadchodzi rytm i tancerze ruszają. Tradycja głosi, że dwie melodie z Chanii — Protos i Deuteros Chaniotikos — są archetypami wszystkich innych kreteńskich syrtoi, więc nawet nowe melodie często nawiązują do starych. Starsze liry zachowują jedną strunę jako burdon, więc nasłuchuj stałego dźwięku pod melodią.

Mantinady — poezja śpiewana na przemian

Mantinada to rymowany dwuwiersz o piętnastu sylabach, często improwizowany na miejscu podczas muzyki tanecznej, zazwyczaj o miłości lub łagodnej drwinie. Każdy wers dzieli się na dwie połowy — ośmio- i siedmiosylabową. Na Krecie mantinady wykonuje się przy lirze i lauto. Często mają charakter antyfonalny: jeden wers wywołuje odpowiedź, która wywołuje kolejną, więc śpiewacy mogą wymieniać wersy niczym rozmowę. Dwuwiersze z kreteńskiego renesansowego eposu wierszowanego Erotokritos również bywały wykorzystywane jako mantinady. Możesz nie wychwycić słów, ale usłyszysz, kiedy wers trafia, bo sala reaguje, zanim muzyka popłynie dalej. Forma ta stała się popularna pod koniec XIV wieku.

Stroje i dlaczego vraka ma znaczenie

Męska moda kreteńska obejmuje czarną vrakę – spodnie opinające się w pasie i na udach, luźne i workowate wokół bioder. Ten krój umożliwia akrobatyczne tańczenie, dlatego doskonale sprawdza się przy podskokach pentozali. Strój kobiecy to tradycyjnie długa suknia, która nadawała krokom bardziej powściągliwy charakter. Podczas wiejskiej nocy stroje są częścią widowiska i szybkim sposobem na odczytanie tańca: śmiałe podskoki należą do vraki, ostrożne kroki do długiej sukni.

Będąc słuchaczem po raz pierwszy

Nie musisz znać tańców, by cieszyć się wieczorem. Obserwuj prowadzącego korowód, który improwizuje i nadaje ton zarówno w pentozali, jak i w syrtos. Weź za rękę osobę obok, podążaj za stopami przed sobą i pozwól krokom się powtarzać, aż staną się naturalne. Jeśli wolisz słuchać niż tańczyć, obserwuj grającego na lirze: solista często kieruje przebiegiem tańca, improwizując, by dać znak prowadzącemu tancerzowi, po czym wraca do głównej melodii. Tak czy inaczej, muzyka jest tym, na co warto zwrócić uwagę, a im więcej słuchasz, tym więcej sensu nabierają tańce. Najpierw uszy, potem nogi.

Dla kogo to nie jest

Kreteńska noc to widowisko dla odwiedzających, więc przedstawia tradycję w dopracowanej, przystępnej dla tłumów formie. Jeśli chcesz muzyki na jej własnych warunkach, w cichej sali, to nie jest ten wieczór. Urząd miejski Heraklionu podaje, że jego letnie wydarzenia obejmują tradycyjną muzykę kreteńską obok muzyki nowoczesnej, tańca i teatru, więc tam szukaj innej scenerii. Jeśli nie lubisz nagłośnienia, dużej sali ani zaproszeń do tańca, wybierz spokojniejszy sposób na spotkanie z lirą. Muzeum instrumentów ludowych, takie jak to w Atenach, które przechowuje kreteńskie liry, to kolejna łagodniejsza droga do tego instrumentu.